Krótka historia kultu relikwii

Relikwie to przedmioty związane z świętymi osobami, takie jak fragmenty ich ciała, ubrania lub rzeczy, które miały kontakt z takowymi. W tradycji chrześcijańskiej, szczególnie w Kościele katolickim i prawosławnym, relikwie są czczone jako środki łaski i łączniki między wiernymi a świętymi. Praktyka ta nie jest czczeniem samych obiektów, ale oddawaniem czci Bogu poprzez świętych, co podkreśla wczesna tradycja kościelna. Szczególną kategorię tworzą artefakty związane z samą osobą Jezusa, tworzące w opinii wiernych łącznik z nim samym.

Historia relikwii sięga najwcześniejszych lat chrześcijaństwa, gdy wierni zaczęli czcić szczątki męczenników. Jednym z najstarszych dowodów jest list z 156 r. n.e. napisany przez chrześcijan ze Smyrny (dzisiejsza Turcja), opisujący zebranie kości św. Polikarpa po jego męczeństwie. List stwierdza, że kości te były „cenniejsze niż drogocenne kamienie” i złożono je w odpowiednim miejscu, gdzie obchodzono rocznicę jego śmierci. Na ten moment przypominało to raczej szacunek to doczesnych szczątków równie szanowanych za życia osobistości.

Do IV wieku, po edykcie mediolańskim (313 r.), gdy chrześcijaństwo stało się legalną i państwowo kontrolowaną religią Cesarstwa Rzymskiego, zaczęto budować kościoły nad grobami męczenników, co znacząco wzmocniło kult relikwii. Dopiero wówczas nastąpił „relikwiowy boom”, głównie za sprawą wykopalisk prowadzonych przez matkę cesarza. Świeżo obrana religia państwowa, jaką stało się rzymskie chrześcijaństwo, potrzebowało silnych akcentów na jej umocnienie w społeczeństwie.

W średniowieczu kult relikwii osiągnął swoje apogeum. Od czasów Karola Wielkiego (VIII w.) każdy ołtarz musiał obligatoryjnie zawierać relikwię, co stało się normą w kościołach katolickich i prawosławnych. Sobór Nicejski II w 787 r. oficjalnie zatwierdził tę praktykę, nakazując umieszczanie relikwii w kościołach do ich konsekracji.

Wczesni ojcowie Kościoła, tacy jak św. Jan Damasceński, uważali i nauczali innych, że relikwie są darami Boga dla Kościoła, służącymi do uświęcenia wiernych. Praktyka ta rozwijała się wraz z szerzoną wówczas wiarą w powszechne zmartwychwstanie ciała i rolę świętych jako orędowników w niebie. Uważano również, że relikwie miały moc uzdrawiającą, nawiązując do „Nowego testamentu”, gdzie przedmioty dotknięte przez Chrystusa lub apostołów leczyły chorych.

Relikwie dzielono na trzy klasy.

Pierwszego stopnia: fragmenty ciała świętego lub przedmioty związane z życiem Chrystusa (np. fragment Świętego Krzyża lub święte gwoździe z niego).

Drugiego stopnia: ubrania lub przedmioty używane przez świętego.

Trzeciego stopnia: przedmioty dotknięte przez relikwię pierwszego lub drugiego stopnia.

Posiadanie prestiżowych relikwii przynosiło zaszczyt i przywileje klasztorom oraz katedrom, co prowadziło do pielgrzymek (np. do Santiago de Compostela z relikwiami św. Jakuba). Jednak wzrost popularności spowodował problemy wynikające z natury ludzkiej: fałszerstwa, kradzieże i handel relikwiami stały się powszechne. Do XVI w. liczba relikwii była ogromna, a odróżnienie autentycznych od fałszywych niemal niemożliwe. Relikwie stały się wówczas ewidentnie „biznesem”, przyciągając zarówno wiernych (gorliwość), jak i fundusze do kościołów (handel).

Protestantyzm w większości nie uznaje kultu relikwii, traktując go jako formę bałwochwalstwa lub nadużycia, co było jednym z kluczowych punktów krytyki Reformacji wobec Kościoła katolickiego. Marcin Luter i Jan Kalwin, założyciele głównych nurtów protestantyzmu, ostro sprzeciwiali się tej praktyce, uważając relikwie za oszustwa służące do manipulacji wiernymi i odciągania uwagi od bezpośredniego czczenia Boga.

Kalwin w swoim „Traktacie o relikwiach” z 1543 r. wyśmiewał handel relikwiami i ich rzekome cuda, nazywając je „śmieciami” i „fałszerstwami” papistów. W średniowieczu handel taki kwitł, a fałszerstwa były powszechne, co protestanci postrzegali jako efekt korupcji Kościoła. Reformatorzy dążyli do „oczyszczenia” wiary z takich elementów.

W odpowiedzi na stawiane zarzuty Kościół katolicki podczas Soboru Trydenckiego (1563 r.) potwierdził ważność czci relikwii, nakazując biskupom nauczanie, że „święte ciała męczenników mają być czczone przez wiernych, gdyż przez nie Bóg udziela wielu łask”. Jednocześnie sobór domagał się usunięcia przesądów i handlu relikwiami („wszelki brudny zysk ma być zniesiony”).

W epoce nowożytnej kult relikwii w katolicyzmie i prawosławiu pozostał silny, choć pod wpływem oświecenia napotkał sceptycyzm. Relikwie nadal przyciągały pielgrzymów, przynosząc korzyści ekonomiczne i prestiż lokalnym społecznościom.

W XIX i XX wieku relikwie pasyjne, jak całun turyński czy korona cierniowa, zyskały na znaczeniu m.in. dzięki wystawom i badaniom naukowym. Choć datowanie C-14 (1988) całunu turyńskiego wskazujące jego wiek na okres 1260-1390 r. mocno podkopało jego reputację, sprawiając, że sam Kościół pozostaje oficjalnie neutralny w stosunku do niego, potencjalnie sugerując sceptycyzm wiernym.

Na dzień dzisiejszy w Kościele katolickim nadal są one używane w liturgii, np. w ołtarzach, choć po Soborze Watykańskim II (1962–1965) praktyka jest bardziej uregulowana, aby unikać nadużyć. „Kodeks prawa kanonicznego” z 1983 r. zabronił sprzedaży relikwii pierwszego i drugiego stopnia bez zgody papieża. Z kolei w prawosławiu każdy ołtarz wciąż zawiera relikwię, co ma podkreślać ciągłość i niezmienność tradycji kultu.

Oficjalnie relikwie w Kościele katolickim i prawosławnym służą jako wsparcie dla modlitwy, medytacji i pamięci świętych, umieszczane w ołtarzach i sanktuariach. W 2017 r. Kongregacja ds. Kanonizacji Świętych zreformowała klasyfikację na „znaczące” (ciała lub prochy) i „nieznaczące” (fragmenty lub przedmioty), by zapobiec nadużyciom. Przykłady to relikwie św. Jana Pawła II w katedrze w Hongkongu czy wystawienie kości św. Piotra w Watykanie w 2013 r.

Ilość relikwii i ich rodzaje jest i była ogromna. Prawdziwy krzyż, jego drzazgi, święte gwoździe, święte szaty i chusty, głowy Jana Chrzciciela (minimum 4), różne fragmenty ciał apostołów, święte napletki, krople mleka Matki Boskiej, święte kosmyki włosów itp.
Przyjrzyjmy się najciekawszym z nich.

Prawdziwy święty krzyż

Według ustalonej tradycji, krzyż został zakopany po ukrzyżowaniu w 33 r. n.e. na Golgocie pod Jerozolimą. Cesarz Hadrian w II w. zbudował nad nim świątynię Wenus, by stłumić rzekomo kult chrześcijański.

W 312 r. rzymski cesarz Konstantyn Wielki twierdził, że zobaczył wizję krzyża z napisem „In hoc signo vinces” („Pod tym znakiem zwyciężysz”), przed bitwą przy Moście Mulwijskim, co miało zainspirować poszukiwanie relikwii.

W 326-328 r. święta Helena, matka Konstantyna Wielkiego, podczas pielgrzymki do Ziemi Świętej, nakazała wykopaliska w Jerozolimie. Odkopano trzy krzyże. Autentyczność wybranego potwierdzono momentalnie cudem, dotknięcie jednego uzdrowiło chorą kobietę (lub wskrzesiło zmarłego, zależnie od wersji). Zdarzenie te stało się zaczynem do celebrowania święta Podwyższenia Krzyża Świętego obchodzonego 14 września.

Helena podzieliła krzyż: część została w Jerozolimie, część zabrała do Konstantynopola i Rzymu. Co stało się później, przyczyną rozprzestrzenienia się jego licznych fragmentów po Europie, stając się obiektami pielgrzymek i handlu. Dziś fragmenty przechowywane są m.in. w Rzymie, Wiedniu, Paryżu i Jerozolimie.

Warto zauważyć, że zarówno wizja cesarza, jak i wykopaliska jego matki przyczyniły się do stworzenia nienaruszalnego fundamentu całego chrześcijaństwa w formie uprawianego po dziś dzień kultu krzyża, rzymskiego narzędzia okrutnej śmierci.

Podczas wykopalisk wraz z krzyżami również znaleziono ponoć koronę cierniową. Tak przynajmniej twierdzono później, gdyż pierwsze historyczne wzmianki o relikwii jako obiekcie kultu pochodzą dopiero z VI w.

Święta włócznia (włócznia Longinusa lub włócznia przeznaczenia)

Święta włócznia to jedna z najsłynniejszych relikwii chrześcijańskich, uważana za broń, którą według „Nowego testamentu”, po śmierci Chrystusa rzymski centurion Longinus (lub Kasjusz) przebił bok Jezusa Chrystusa na krzyżu, by potwierdzić jego śmierć, co było standardową procedurą w egzekucjach rzymskich. Zgodnie z przekazywaną tradycją, z rany wypłynęła krew i woda, co ma symbolizować sakramenty Kościoła.

Specjalny kult tej relikwii jako świętego przedmiotu zaczął się kształtować w wczesnym średniowieczu, gdy stała się symbolem władzy i ochrony, łącząc elementy biblijne z mitami o przeznaczeniu. W mitologii greckiej włócznia kojarzyła się z losem, co być może pośrednio wpłynęło na jej nazwę „przeznaczenia”. W folklorze i okultyzmie (zwłaszcza od przełomu XIX/XX w.) utrwaliła się legenda, że kto ją posiada, ten „trzyma w rękach los świata”, wygrywa bitwy, panuje nad przeznaczeniem innych. Być może miało tu miejsce jakieś echo mitycznych tablic przeznaczenia, które posiadł sumeryjski bóg Marduk, a które to dawały posiadaczowi identyczną moc.

Wróćmy do historii świętej włóczni, która jest nieco skomplikowana, ponieważ istnieje kilka konkurencyjnych relikwii, z których każda pretenduje do autentyczności.[1]

Wersja bizantyjska: wócznia miała być przechowywana początkowo w Jerozolimie, gdzie według legendy odnalazła ją wspomniana już św. Helena, w IV wieku, podczas wykopalisk na Golgocie. Później trafiła do Konstantynopola, gdzie była czczona w katedrze Hagia Sophia. Następnie w 1241 r. została sprzedana przez obecnego, łacińskiego władcę tego miasta, Baldwina II, królowi Francji Ludwikowi IX, i od tej pory jej grot znajdował się w Paryżu. Zaginęła gdzieś w okolicy czasu Rewolucji Francuskiej. W 1492 r. sułtan Bajazyd II po zdobyciu Konstantynopola podarował kolejną włócznię („prawdziwą”) papieżowi Innocentemu VIII – ta wersja znajduje się w Watykanie. Papież Benedykt XIV (ok. 1750) porównał rysunek czubka z Francji z grotem w Watykanie i doszedł do wniosku, że dwa fragmenty pasują do siebie i kiedyś tworzyły jedną całość. To utrwaliło legendę, że watykańska relikwia to „główna część”, a paryska była tylko odłamanym końcem.

Wersja germańska: znana jako Włócznia Świętego Maurycego, trafiła w niepewny sposób w ręce cesarzy niemieckich. Otton I używał jej w X wieku jako prestiżowego symbolu władzy, a w 1424 r. cesarz Zygmunt podarował ją miastu Norymberga. W 1796 r. ukryto ją przed Napoleonem, a w 1806 r. trafiła do Wiednia, gdzie od 1912 r. była w skarbcu. Po aneksji Austrii w 1938 r. Hitler zabrał ją do Norymbergi, ale w 1945 r. amerykańscy żołnierze zwrócili ją z powrotem do Wiednia.

Wersja polska: replika wersji germańskiej, została podarowana Bolesławowi Chrobremu przez cesarza Ottona III podczas zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 r. Była symbolem sojuszu i uznania suwerenności Polski. Przechowywana w Gnieźnie, potem na Wawelu, gdzie jest do dziś w skarbcu katedralnym. Używana podczas koronacji polskich królów. W czasie II wojny światowej zrabowana przez Niemców. Jednak po porównaniu jej z wiedeńską wersją, została wkrótce zwrócona jeszcze w trakcie okupacji – rzadki wyjątek wśród zrabowanych polskich dóbr.

Wersja ormiańska: według ormiańskiej tradycji kościelnej, grot włóczni przywiózł do Armenii apostoł Tadeusz (Juda Tadeusz) już w I wieku n.e., wkrótce po Ukrzyżowaniu Jezusa. Tadeusz był jednym z apostołów, którzy według tradycji ormiańskiej ewangelizowali Armenię jako pierwszy kraj chrześcijański (oficjalnie od 301 r.). Przez wieki relikwia miała być przechowywana w różnych klasztorach w historycznej Armenii Zachodniej (dzisiejsza Turcja wschodnia). Od XIII wieku znajdowała się w klasztorze Geghard (nazwa dosłownie oznacza „włócznia” – „geghard” po ormiańsku). Obecnie znajduje się w Eczmiadzynie (dziś Wagharshapat), w muzeum katedry. Wciąż jest wyjmowana przy okazji ważnych świąt.

Wersja krucjatowa: relikwia z Antiochii weszła do świadomości ludzkiej głównie dzięki kronikom pierwszej krucjaty, takim jak „Historia Francorum” Gwidona z Akki czy relacje Raymonda d’Aguilers (kapelana hrabiego Rajmunda z Tuluzy). Opisywana jako cudowne znalezisko, które uratowało krzyżowców przed klęską, stała się symbolem boskiej interwencji. Jej „odkrycie” w 1098 r. było promowane jako dowód Bożej łaski dla krucjaty. Sceptycy, w tym uczestniczący w krucjacie i będący świadkiem zdarzeń biskup Adhemar z Le Puy, wątpili w autentyczność, ale mimo tego relikwia szybko zyskała popularność wśród krzyżowców i pielgrzymów, inspirując do dalszej walki.

Odkrycie miało miejsce tuż po udanym oblężeniu Antiochii (czerwiec 1098 r.) w ramach pierwszej krucjaty. Krzyżowcy, dowodzeni przez Bohemonda z Tarentu i Rajmunda z Tuluzy, zdobyli miasto, ale wkrótce sami zostali oblężeni przez muzułmańską armię pod wodzą sułtana Kerbogi, która nadciągnęła ze spóźnioną odsieczą. Sytuacja była desperacka: głód, choroby i dezercje groziły klęską. Wówczas ubogi mnich i pielgrzym Piotr Bartłomiej twierdził, że miał serię wizji św. Andrzeja Apostoła, który wskazał mu miejsce ukrycia włóczni pod podłogą katedry św. Piotra w Antiochii. Po kilku dniach ogólnych poszukiwań i kopania, Piotr nagle wskoczył do wykopu i wydobył żelazny grot, co uznano za cud. To następnie powszechnie obwieszczone wydarzenie natychmiast podniosło znacząco morale. Krzyżowcy w duchowym uniesieniu wyszli do bitwy 28 czerwca, niosąc relikwię, i pokonali wroga, przypisując zwycięstwo boskiej pomocy.

Jednak wątpliwości co do autentyczności rosły. Piotr Bartłomiej, by dowieść prawdy, poddał się próbie ognia (chodził po rozżarzonych węglach z relikwią), ale zmarł w męczarniach od ran, co osłabiło wiarę w relikwię.

Mimo wszystko, po bitwie pod Antiochią relikwia stała się oficjalnym talizmanem krucjaty. Nosił ją Raymond d’Aguilers podczas marszu na Jerozolimę w 1099 r., gdzie pomogła w zdobyciu miasta. Żołnierze ponoć raportowali, że widzieli „niebiańskich rycerzy” na białych koniach podczas bitwy, co przypisywano mocy relikwii, cudownie odnalezionej dzięki boskiej pomocy. Mimo oczywistych prób podkolorowania jej wartości, po 1099 roku stała się właściwie tylko ciekawostką historyczną i symbolem desperackiej wiary krzyżowców w najczarniejszym momencie oblężenia Antiochii. Po czym jej dalsze losy stały się nieznane. Warto tutaj wspomnieć o wspaniale sportretowanej (fabularyzowanej) historii znalezienia tego artefaktu jak i samej wyprawy, przez nieodżałowaną Zofię Kossak, w jej wybitnym dziele „Krzyżowcy”.

Wnioski

Historia i rola relikwii w kulcie chrześcijańskim jest niezwykle barwna i fascynująca. Ukazuje jak odpowiednio skanalizowana ludzka wiara, potrafi stanowić główny czynnik inspirujący i motywujący. I po prawdzie, trzeba dziś oddać Kościołowi rację, który aby unikać bałwochwalstwa, podkreśla, że łaska pochodzi od Boga, a nie od przedmiotu.

A co na to wszystko powiedziałby sam Jezus? W jego czasach i w jego religii (judaizm) nie istniało nic podobnego, więc ciężko ocenić. Jednakże historia zapisana w „Ewangelii według św. Marka” (5,25-34) daje pewne poszlaki. Ciężko chorująca kobieta uwierzyła, że jak dotknie Jezusa, to zostanie uzdrowiona. Podług zapisków, dopięła swego, dotknęła Mistrza i została uzdrowiona. Jezus skwitował to stwierdzeniem: „Twoja wiara cię ocaliła”. Jak sądzę, jest to kluczowe, co powiedział i na co położył akcent. Nie rzekł, że „ja cię uzdrowiłem”, czy „moja szata” albo „sam Bóg” – lecz jej osobista wiara to poczyniła. Czyż Jezus nie nauczał o wierze, która zdolna jest do przenoszenia gór?

Morał z tego taki, że ludzki umysł, będący przyczyną wszelkich zjawisk mentalnych, w tym i wiary, jest niezwykle potężny. Jeżeli ktoś uwierzy, że coś go uzdrowi, ale tak naprawdę uwierzy, choćby i była to święta łyżka z Palestyny – to tak się może stać. Współczesna nauka nazywa to efektem placebo. Nie bez przyczyny skuteczność nowo tworzonych leków jest porównywana z grupą bazową, która tylko wierzy, że je dostaje. O dziwo, często się zdarza, że te leki mają mniejszą lub zbliżoną skuteczność do samej wiary ludzi, nie przyjmujących leków, lecz wierzących, że są one im podawane i wierzących w ich moc – gdyż tak ich zapewniano.

Oto potęga ludzkiego umysłu. Wiara czyni cuda. I z tą myślą was zostawiamy.

Autorstwo: Grohmanon
Ilustracja: WolneMedia.net (CC0)
Źródło: WolneMedia.net

Przypis

[1] Badania metalograficzne przeprowadzone w 2003 roku wykazały, że sam grot włóczni pochodzi prawdopodobnie z VIII wieku, jednak wewnątrz niego znajduje się żelazny gwóźdź, który datuje się na czasy znacznie wcześniejsze. To pokazuje, jak skomplikowana jest „anatomia” relikwii – często są to obiekty wielowarstwowe, gdzie legenda obudowuje starszy rdzeń.